تنگه هرمز کاملاً بسته نشده؛ چرا نفت بالا رفت و بیت‌کوین زیر فشار ماند؟
برای ترساندن بازار نفت لازم نیست تنگه هرمز کاملاً قفل شود. کافی است عبور از آن آن‌قدر خطرناک و گران شود که نفتکش‌ها حرکت خود را عقب بیندازند یا با فرستنده خاموش از این آبراه بگذرند.
در ۸ آبان ۱۴۰۵ (۳۰ اکتبر ۲۰۲۶)، هم‌زمان با انتشار گزارش چند حادثه برای نفتکش‌ها، نفت برنت با رشد ۲.۴درصدی در ۱۱۷.۶۴ دلار بسته شد؛ بالاترین قیمت آن در شش ماه اخیر. نیروی دریایی سپاه از آتش‌گرفتن چهار نفتکش و برخورد بعضی از آن‌ها با مین خبر داد؛ ادعایی که رویترز نتوانست مستقلاً تأیید کند. بااین‌حال، مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا اصابت پرتابه‌ای ناشناس به یک نفتکش هنگام خروج از تنگه را گزارش کرد.
- تنگه هرمز کاملاً بسته نشده، اما عبور تجاری از آن بسیار کمتر و پرریسک‌تر از شرایط عادی است.
- حدود یک‌چهارم تجارت دریایی نفت و نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی گاز طبیعی مایع به این مسیر وابسته است.
- اختلال در هرمز می‌تواند از مسیر نفت، تورم و نرخ بهره به کریپتو فشار وارد کند؛ اما افت اخیر بیت‌کوین فقط یک علت نداشت.
تنگه هرمز واقعاً بسته شده است؟
پاسخ کوتاه: عبور کاملاً متوقف نشده، اما جریان عادی تجارت به‌شدت مختل است. هنوز کشتی‌هایی از تنگه می‌گذرند، ولی تعداد آن‌ها بسیار کمتر از شرایط معمول است. خطر حمله، اختلال در سامانه موقعیت‌یابی جهانی (GPS) و خاموش‌شدن سامانه شناسایی کشتی‌ها نیز اندازه‌گیری دقیق تردد را دشوار کرده است.
آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) بحران ایجادشده پس از آغاز جنگ در اواخر فوریه ۲۰۲۶ را «بزرگ‌ترین اختلال عرضه در تاریخ بازار جهانی نفت» توصیف کرده است. این نهاد در سامانه رصد گلوگاه‌های دریایی خاورمیانه هشدار می‌دهد که خاموش‌بودن فرستنده نفتکش‌ها و اختلال GPS احتمالاً باعث شده حجم تردد کمتر از میزان واقعی برآورد شود.
بنابراین عبارت دقیق‌تر «انسداد عملی» (De facto closure) است: مسیر فیزیکی باز است، اما ظرفیت، امنیت و اعتماد بازار هنوز به سطح شرایط عادی بازنگشته است. حمله تازه به نفتکش‌ها نیز نشان داد که هر بهبودی در تردد می‌تواند خیلی سریع معکوس شود.
چرا هرمز بازارهای جهانی را تکان می‌دهد؟
اهمیت هرمز فقط به نفت ایران مربوط نیست. طبق داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ روزانه نزدیک به ۲۰ میلیون بشکه نفت و فرآورده نفتی از این تنگه عبور کرده است؛ معادل حدود ۲۵ درصد تجارت دریایی نفت جهان. نزدیک به ۱۹ درصد تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) نیز به همین مسیر وابسته بوده است.
مسیرهای جایگزین نمی‌توانند جای هرمز را کامل پر کنند. عربستان و امارات می‌توانند بخشی از نفت خود را از طریق خطوط لوله به دریای سرخ یا بندر فجیره برسانند، اما ظرفیت آزاد این مسیرها حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود. برای صادرات LNG قطر و امارات نیز جایگزین فوری و هم‌اندازه‌ای وجود ندارد.
این شوک در چند مرحله به بازارهای دیگر سرایت می‌کند. کاهش یا ناامن‌شدن عرضه، نفت و هزینه حمل‌ونقل را بالا می‌برد. سپس تولید و جابه‌جایی کالا گران‌تر می‌شود و بخشی از این هزینه به مصرف‌کننده می‌رسد. اگر تورم بالا برود و رشد اقتصادی هم ضعیف شود، خطر رکود تورمی (Stagflation) افزایش پیدا می‌کند.
- نفت و گاز: بازار علاوه بر بهای انرژی، هزینه احتمال قطع عرضه را هم محاسبه می‌کند.
- سهام: شرکت‌های انرژی ممکن است از نفت گران سود ببرند، اما خطوط هوایی، حمل‌ونقل و صنایع انرژی‌بر با هزینه بیشتری روبه‌رو می‌شوند.
- نرخ بهره: گرانی انرژی می‌تواند تورم را بالا نگه دارد و کاهش نرخ بهره را به تأخیر بیندازد.
- طلا و دلار: نگرانی از جنگ معمولاً تقاضا برای دارایی‌های امن را بیشتر می‌کند، اما نرخ بهره بالا یا نیاز معامله‌گران به پول نقد می‌تواند این اثر را خنثی کند.
همین پیچیدگی را در ۸ آبان دیدیم. در روزی که نفت صعود کرد، شاخص S&P 500 حدود ۱.۸ درصد و نزدک ۲.۹ درصد پایین آمدند؛ بااین‌حال، گزارش آسوشیتدپرس نگرانی از هزینه‌های هوش مصنوعی و عملکرد شرکت‌های فناوری را عامل اصلی ریزش سهام دانست. طلای جهانی نیز با وجود تنش‌های تازه ۳.۵ درصد افت کرد؛ زیرا طبق گزارش رویترز، انتظار نرخ بهره بالاتر و فروش برای تأمین نقدینگی بر تقاضای طلا غلبه کرد.
این بحران چه اثری بر بیت‌کوین و کریپتو دارد؟
بازار کریپتو نفت مصرف نمی‌کند، اما به نقدینگی و میزان ریسک‌پذیری سرمایه‌گذاران وابسته است. وقتی گرانی نفت خطر افزایش تورم را بیشتر می‌کند، بازار احتمال می‌دهد بانک‌های مرکزی نرخ بهره را برای مدت طولانی‌تری بالا نگه دارند. در این شرایط اوراق کم‌ریسک بازده جذاب‌تری دارند و تمایل سرمایه‌گذاران به دارایی‌های پرنوسان کمتر می‌شود.
مسیر احتمالی فشار روشن است: نفت گران‌تر می‌تواند انتظار تورمی را افزایش دهد، کاهش نرخ بهره را عقب بیندازد و پول کمتری به بازارهای پرریسک برساند. در این وضعیت بیت‌کوین ممکن است تحت فشار فروش قرار بگیرد و آلت‌کوین‌ها نوسان شدیدتری تجربه کنند. البته اگر بحران بعدها بانک‌های مرکزی را به کاهش نرخ بهره و افزایش نقدینگی وادار کند، واکنش مرحله دوم بازار می‌تواند متفاوت باشد.
افت اخیر بیت‌کوین را هم نباید فقط به هرمز نسبت داد. سرقت ۶.۳ میلیارد دلاری از بایننس و ریزش سهام فناوری، دو فشار هم‌زمان دیگر بر بازار بودند. قیمت لحظه‌ای بیت‌کوین: ... .
این اتفاق برای بازار ایران چه معنایی دارد؟
برای کاربر ایرانی، نرخ ارز متغیر سوم است. اگر تنش سیاسی تقاضا برای دلار را بیشتر کند یا دسترسی ایران به درآمد ارزی محدودتر شود، قیمت تومانی تتر، بیت‌کوین و طلا ممکن است حتی با ثابت‌ماندن قیمت دلاری آن‌ها بالا برود. نرخ دلار آزاد مستقیماً بر بازار خرید تتر اثر می‌گذارد. از طرف دیگر، نفت گران فقط زمانی درآمد ارزی بیشتری ایجاد می‌کند که امکان صادرات و دریافت پول آن وجود داشته باشد؛ بنابراین نمی‌توان از افزایش قیمت جهانی نفت، نتیجه‌ای قطعی درباره دلار ایران گرفت.
دارایی‌های مبتنی بر طلا مانند تتر گلد (XAUT) نیز هم‌زمان از قیمت جهانی طلا و نرخ ارز داخلی اثر می‌گیرند.
برای بررسی سناریوی شدیدتر، مطلب اثر نفت ۲۰۰ دلاری بر بیت‌کوین، دلار و طلا را بخوانید. زمینه سیاسی بحران و نقش مذاکرات نیز در مقاله تأثیرانتخابات اسرائیل بر جنگ با ایران بررسی شده است.
حالا باید چه نشانه‌هایی را دنبال کنیم؟
تیتر «هرمز بسته شد» به‌تنهایی چیزی درباره شدت بحران نمی‌گوید. برای فهم مسیر بعدی بازار، این نشانه‌ها مهم‌ترند:
- تردد کشتی‌ها: چند نفتکش واقعاً وارد تنگه شده یا از آن خارج شده‌اند؟
- بیمه و کرایه حمل: آیا شرکت‌ها برای عبور از منطقه هزینه بیشتری می‌پردازند؟
- نفت و LNG: افزایش قیمت کوتاه‌مدت است یا برای چند هفته ادامه پیدا می‌کند؟
- بازار کریپتو: بازده اوراق آمریکا، شاخص دلار و ورود و خروج سرمایه از صندوق‌های قابل معامله بیت‌کوین (ETF) چه تغییری کرده‌اند؟
جمع‌بندی ساده است: تنگه هرمز لازم نیست با مانع فیزیکی قفل شود تا بازارها را تکان دهد. کافی است عبور از آن ناامن، گران و غیرقابل‌پیش‌بینی بماند. نفت اولین بازار واکنش‌دهنده است؛ اما موج بعدی می‌تواند از تورم و نرخ بهره عبور کند و به سهام، طلا، دلار و کریپتو برسد.
